Tuần này, tại Pháp, 10.000 lớp học đón một đầu bếp, một thợ làm bánh hay một người nông dân đến cho các em nếm thử những gì họ làm ra. Đó là Tuần lễ Hương vị, tiếng Pháp là Semaine du goût (tài liệu tiếng Pháp), diễn ra từ ngày 12 đến 18 tháng 10 năm 2026, và mọi trường học Pháp đều tổ chức từ năm 1990.
Ở Pháp, người ta dành hẳn một tuần để trẻ khám phá các hương vị. Ở đây, chỉ cần bước chân vào chợ. Con lớn lên ở một đất nước có cả nền ẩm thực dựa trên sự cân bằng giữa các vị, giữa bao loại trái cây, rau thơm và món ăn mà các bạn cùng tuổi ở Pháp chỉ biết qua hình ảnh.
Trường học Pháp không tổ chức tuần lễ này chỉ để vui. Ở Pháp, luật quy định mọi trường học đều phải giáo dục trẻ về ăn uống (Bộ luật Giáo dục, điều L. 312-17-3), và cẩm nang của Bộ Giáo dục Pháp (tiếng Pháp) nhấn mạnh rằng việc này “trước hết là việc của gia đình”. Ba mẹ chính là người thầy đầu tiên dạy con cảm nhận hương vị: dưới đây là năm ngày để cả nhà cùng sống Tuần lễ Hương vị tại nhà với những hương vị Việt Nam, và điều mà mỗi trò chơi dạy cho con, theo cách nhìn của trường Pháp.
Năm vị ở Pháp, ngũ vị ở Việt Nam
Ở trường Pháp, trẻ học bốn vị: ngọt, mặn, chua và đắng, rồi đến vị thứ năm là umami, vị mà người Việt hay gọi là “ngọt thịt”. Ẩm thực Việt thì dựa trên ngũ vị mà ba mẹ đã quá quen: chua, cay, mặn, ngọt, đắng. Một món ngon là món cân bằng các vị thay vì để một vị lấn át, và truyền thống còn thêm năm màu: trắng, xanh, vàng, đỏ và đen.
Bốn vị là chung. Vị thứ năm là một câu hỏi thú vị để hỏi con: người Pháp tính umami, người Việt tính vị cay. Các nhà khoa học không xếp cay vào nhóm vị, vì đó là cảm giác bỏng rát; còn umami thì có trong mỗi bữa cơm Việt, trong nước mắm.
Nguồn: Sài Gòn Giải Phóng và Tatler Asia (tiếng Anh).
Năm ngày, năm vị
Mỗi ngày: một vị, một món ăn Việt, một món ăn Pháp, một trò chơi và một từ tiếng Pháp. Chỉ cần mười phút vào giờ ăn xế hoặc bữa tối, và ba mẹ có thể làm vào bất cứ tuần nào.
Chỉ một nguyên tắc: mời con, không ép con. Cơ quan An toàn thực phẩm Pháp (Anses, tài liệu tiếng Pháp) khuyên ba mẹ “không ép trẻ ăn, mà hãy làm gương”. Ba mẹ nếm trước.
Thứ Hai, vị ngọt
Một lát xoài chín, một ly nước mía ép ngay trước mặt ở góc phố, và bên cạnh là một vị ngọt kiểu Pháp: mật ong, một chút mứt (confiture), một hũ táo nghiền (compote). Trò chơi: bịt mắt, xếp ba thứ từ ít ngọt đến ngọt nhất. Tráng miệng: một chiếc bánh flan, vốn là món crème caramel của Pháp mà người Việt đã biến thành của mình, hấp chín và đôi khi ăn với đá bào cùng chút cà phê.
Điều con học được: biết so sánh. Nếm thử bịt mắt là trò kinh điển của các lớp học Pháp trong Tuần lễ Hương vị: không nhìn thấy, con chỉ có thể tin vào chiếc lưỡi của mình.
Từ tiếng Pháp hôm nay: sucré, nghĩa là ngọt.
Thứ Ba, vị chua
Chanh, me, khế, xoài xanh: vị chua có mặt khắp nơi trong các món miền Nam. Bên cạnh là một vị chua kiểu Pháp: một hũ sữa chua không đường (yaourt nature) hoặc một quả táo xanh. Trò chơi: thi nhăn mặt, có chụp ảnh làm bằng. Bữa tối: canh chua, với vị chua của me, ngọt của dứa, mặn của nước mắm và cay của ớt trong cùng một tô.
Điều con học được: gọi tên cảm giác của mình. “Chua ê cả răng”, “rát cả lưỡi” nói được nhiều hơn “không ngon”. Cẩm nang của Bộ Giáo dục Pháp viết: “khi diễn đạt cảm nhận về món ăn và lý giải lựa chọn của mình, học sinh phát triển các kỹ năng ngôn ngữ, góp phần giúp các em tự tin hơn”.
Từ tiếng Pháp hôm nay: acide, nghĩa là chua.
Thứ Tư, vị mặn và umami
Umami là vị của nước dùng, của phô mai parmesan, của nấm. Vị này được nhà hóa học Nhật Bản Kikunae Ikeda đặt tên vào năm 1908, và con vẫn nếm nó trong mỗi bữa cơm Việt: đó chính là nước mắm. Thí nghiệm: một giọt nước mắm trong ly nước ấm, rồi một mẩu phô mai parmesan. Hai thứ này có gì giống nhau? Trò chơi: nếm nước dùng phở và đoán xem trong đó có gì: hoa hồi, quế, gừng và hành nướng.
Điều con học được: thực phẩm từ đâu mà có. Ngay từ Lớp 1, chương trình của Pháp yêu cầu học sinh phân loại thực phẩm theo nguồn gốc: động vật, thực vật hay khoáng chất. Nước mắm làm từ cá và muối; phô mai parmesan làm từ sữa; hoa hồi là quả của một loài cây.
Từ tiếng Pháp hôm nay: salé, nghĩa là mặn.
Thứ Năm, vị đắng
Vị khó nhất, để dành cho giữa tuần. Nếm từng miếng thật nhỏ: khổ qua, mà tiếng Pháp gọi là margose; phần cùi trắng của trái bưởi; một miếng sô-cô-la đen. Và một câu chuyện để kể cho con: ở miền Nam, nhiều gia đình nấu canh khổ qua ngày Tết, mong “cái khổ qua đi” (Tuổi Trẻ).
Điều con học được: làm quen với điều chưa biết. E dè trước món ăn mới là chuyện bình thường: cơ quan an toàn thực phẩm Pháp gọi đó là tâm lý sợ món ăn mới (néophobie alimentaire), “một giai đoạn phát triển bình thường”, bắt đầu từ khoảng 18 tháng tuổi và thể hiện rõ nhất từ 2 đến 6 tuổi. Cần cho trẻ nhỏ làm quen ít nhất tám lần thì bé mới chấp nhận một món từng từ chối: một tiếng “không” vào thứ Năm chưa phải là câu trả lời cuối cùng.
Từ tiếng Pháp hôm nay: amer, nghĩa là đắng.
Thứ Sáu, rau thơm, mùi hương và kết cấu
Đĩa rau thơm ăn kèm phở hay bánh xèo: húng quế (basilic thaï), húng lủi (menthe), tía tô (périlla), rau răm (coriandre vietnamienne), ngò gai (coriandre longue). Trò chơi: đoán mùi, mà tiếng Pháp gọi là loto des odeurs. Bịt mắt, ngửi một loại rau, một cây sả, một lát gừng, rồi đoán. Sau đó là kết cấu món ăn, thứ mà tiếng Việt gọi tên tinh tế hơn tiếng Pháp: giòn (croustillant) như bánh xèo; dai (élastique) như trân châu; mềm (fondant); và bùi của đậu phộng rang hay khoai lang, một chữ không có từ tương đương trong tiếng Pháp.
Điều con học được: vị giác cần đến mọi giác quan. Từ 4 tuổi, chương trình mẫu giáo của Pháp yêu cầu trẻ nối mỗi giác quan với bộ phận tương ứng: mũi với khứu giác, lưỡi với vị giác.
Từ của hôm nay: bùi. Tiếng Pháp không có chữ này: hãy để con tự nghĩ ra một bản dịch tiếng Pháp.
Cuối tuần, đi chợ rồi quây quần bên bàn ăn cùng bạn bè
Sáng thứ Bảy, ở chợ gần nhà, chỉ một nhiệm vụ: chọn một loại trái cây con chưa từng nếm và hỏi cô bán hàng tên của nó. Thanh long (fruit du dragon), mãng cầu (pomme-cannelle), mít (fruit du jacquier): về nhà, cắt ra, nếm thử, rồi tả lại bằng tất cả những từ đã học trong tuần, cả tiếng Việt lẫn tiếng Pháp. Còn ổi thì chấm muối ớt: ngọt, chua, mặn và cay trong cùng một miếng.
Chủ nhật, bữa xế vòng quanh thế giới. Đi một vòng Thành phố Hồ Chí Minh cũng như đi vòng quanh thế giới, vậy hãy mời một gia đình trong lớp: mỗi nhà mang theo món ăn xế quen thuộc của nhà mình, kimbap, onigiri, pain au chocolat hay bánh da lợn.
Điều con học được: theo cơ quan an toàn thực phẩm Pháp, được nhìn thấy một món ăn ở chợ, được chạm vào, ngửi và nấu nó giúp trẻ quen dần với món ăn ấy “mà không nhất thiết phải cho trẻ nếm”, và tấm gương của các bạn nhỏ khác cũng quan trọng, không chỉ của ba mẹ. Cẩm nang của Bộ Giáo dục Pháp tóm lại: “ăn uống là một di sản sống, một nền văn hóa chung được làm nên từ sự sẻ chia và giao lưu”.
Còn ở trường thì sao?
Tại Trường Quốc tế Pháp Boule & Billes, vị giác không chỉ được học một tuần mỗi năm. Ở căng tin, mỗi ngày con được ăn các món Pháp, Việt Nam và quốc tế, chế biến tại chỗ từ nguyên liệu tươi. Và tuần này, mỗi ngày có một màu và một cảm xúc riêng, lấy từ Quái Vật Sắc Màu, cuốn sách tranh của Anna Llenas rất được yêu thích ở lớp mẫu giáo: màu xanh lá của sự bình yên vào thứ Hai, màu xanh dương của nỗi buồn hoặc màu hồng của tình yêu thương vào thứ Ba, màu đỏ của cơn giận vào thứ Tư, màu vàng của niềm vui vào thứ Năm. Các con được mời mặc trang phục theo màu của ngày. Ở nhà, ba mẹ hãy tiếp tục trò chơi: quả xoài làm con thấy cảm xúc gì? Còn khổ qua thì sao?
Boule & Billes đón các bé từ 6 tháng đến 11 tuổi tại hai cơ sở Thảo Điền và Bình Thạnh, bằng ba ngôn ngữ, và dạy theo chương trình giáo dục quốc gia Pháp từ mẫu giáo đến Lớp 5, được AEFE, cơ quan phụ trách hệ thống giáo dục Pháp ở nước ngoài, công nhận đạt chuẩn như một trường tại Pháp. Nếu ba mẹ đang tìm một ngôi trường Pháp đánh thức cả vị giác của con, hãy đến thăm trường vào một ngày học bình thường: đặt lịch tham quan trường.
Còn ở nhà mình, vị nào làm con nhăn mặt nhất, hay cười tươi nhất? Hãy kể cho chúng tôi nghe trong phần bình luận nhé.
Bon appétit à toute la famille: chúc cả nhà ngon miệng.